بر اساس جداول لایحه بودجه سال ۱۴۰۵، نرخ مالیات بر ارزش افزوده با ۳ درصد افزایش، ۱۲ درصد پیشنهاد شده است؛ تصمیمی که در شرایط تورم بالا، حذف ارز ترجیحی و افت محسوس قدرت خرید خانوارها، موجی از واکنشهای انتقادی را در شبکههای اجتماعی به همراه داشته است.
کاربران میپرسند:
در اقتصادی که مردم زیر فشار تورم هستند، افزایش مالیات بر مصرف چه توجیهی دارد؟
برخی نیز از آن با عنوان «مالیات کور» یاد میکنند؛ مالیاتی که بدون توجه به سطح درآمد، از همه مصرفکنندگان به یک میزان اخذ میشود.
مالیات بر ارزش افزوده دقیقاً چیست؟ چه سهمی در بودجه دارد و ایران در مقایسه جهانی کجا ایستاده است؟
مالیات بر ارزش افزوده (VAT) نوعی مالیات غیرمستقیم بر مصرف است که در تمام مراحل زنجیره تولید تا مصرف اخذ میشود، اما در نهایت مصرفکننده نهایی آن را پرداخت میکند.
از نظر اقتصادی، ارزش افزوده برابر است با:
قیمت فروش نهایی – هزینه مواد اولیه و نهادههای تولید
مثال ساده:
اگر یک واحد تولیدی مواد اولیهای به ارزش ۱۳۰۰ واحد خریداری کند و محصول را ۵۰۰۰ واحد بفروشد، ارزش افزوده ایجاد شده ۳۷۰۰ واحد است. در نظام مالیات بر ارزش افزوده، مالیات از خریدار دریافت و مالیات پرداختی مرحله قبل از آن کسر میشود.
لازم به ذکر است که ارزش افزوده با «سود» متفاوت است. سود پس از کسر همه هزینهها به دست میآید، اما ارزش افزوده نشاندهنده میزان خلق ثروت در یک مرحله اقتصادی است.
بر اساس اعلام رسمی سازمان امور مالیاتی؛ سهم مالیات بر ارزش افزوده در اقتصاد ایران به شرح زیر است.
| بخش اقتصادی | سهم مالیات بر ارزش افزوده (٪) |
|---|---|
| نرخ کل پیش از افزایش | ۱۰ |
| سهم شهرداریها | ۴ |
| سهم حوزه سلامت | ۱ |
| سهم بودجه عمومی دولت | ۵ |
سال گذشته حدود ۲۵۰ هزار میلیارد تومان از محل عوارض ارزش افزوده به شهرداریهای کشور پرداخت شده است.
با افزایش نرخ به ۱۲ درصد، این پایه مالیاتی میتواند یکی از مهمترین منابع جبران کسری بودجه سال ۱۴۰۵ باشد.
| کشور / منطقه | نرخ مالیات بر ارزش افزوده (VAT) |
|---|---|
| میانگین اتحادیه اروپا | حدود ۲۰٪ |
| ترکیه | ۲۰٪ |
| عربستان سعودی | ۱۵٪ |
| پاکستان | ۱۸٪ |
| ایران (در صورت تصویب) | ۱۲٪ |
در ظاهر، نرخ ایران پایینتر از بسیاری کشورهاست؛ اما تفاوت مهم در ۳ متغیر کلیدی است: نرخ تورم، قدرت خرید خانوار و وجود نظامهای جبرانی هدفمند.
در بسیاری از کشورها، کالاهای اساسی یا مشمول نرخ صفر هستند یا با نرخ ترجیحی محاسبه میشوند و همزمان حمایتهای نقدی یا اعتباری هدفمند برای دهکهای پایین اعمال میشود؛ موضوعی که خبرنگار گسترش نیوز در گفتوگویی با بهمن آرمان، اقتصاددان، آن را مورد بررسی قرار داده است.
بهمن آرمان، اقتصاددان، در گفتوگوی اختصاصی با خبرنگار گسترش نیوز به بررسی ابعاد مختلف افزایش مالیات بر ارزش افزوده، کاهش قدرت خرید مردم، سیاستهای قیمتی دولت و برخی تصمیمات اخیر اقتصادی پرداخت. وی با تأکید بر تجربه جهانی مالیاتستانی تصریح کرد که نحوه هزینه کرد منابع و بازگشت ملموس خدمات به مردم، نقش تعیینکنندهای در پذیرش اجتماعی مالیاتها دارد.
آرمان با بیان اینکه مالیات بر ارزش افزوده چند دهه است در کشورهای مختلف اجرا میشود، اظهار داشت: در اغلب کشورها برخلاف ایران، دولتها فاقد درآمدهای انحصاری هستند و بخش عمده هزینههای عمومی از محل پایههای مالیاتی تأمین میشود. این منابع صرف ارائه خدماتی نظیر بهداشت، آموزش و سایر خدمات عمومی میشود.
به گفته وی، شهروندان در این کشورها آثار مالیات پرداختی خود را در قالب پروژههای عمرانی، توسعه زیرساختها و گسترش پوشش خدمات اجتماعی مشاهده میکنند و همین امر موجب پذیرش این نظام مالیاتی شده است.
ین اقتصاددان با اشاره به دوره مدیریت شهری غلامحسین کرباسچی در تهران خاطرنشان کرد: در آن مقطع، بزرگراهی احداث شد که مسیر آن تا فرودگاه مهرآباد بدون چراغ قرمز یا مانع طی میشد و منابع مالی آن از طریق فروش اوراق مشارکت تأمین شده بود. به اعتقاد آرمان، زمانی که مردم نتیجه تأمین مالی پروژهها را بهصورت عینی مشاهده میکنند، همراهی بیشتری نشان میدهند.
آرمان با اشاره به شرایط فعلی اقتصاد ایران تصریح کرد: واکنش منفی جامعه نسبت به برخی مالیاتها ناشی از آن است که شهروندان در برابر پرداختیهای خود، خدمات متناسب دریافت نمیکنند.
وی در ادامه با اشاره به افزایش تعداد کافیشاپها حتی در شهرهای کوچک گفت: این پدیده در سراسر جهان طبیعی است، اما میزان عوارضی که شهرداری تهران از این کسبوکارها دریافت میکند بهگونهای است که انگیزه سرمایهگذاری بخش خصوصی کاهش یافته است. به گفته او، بهجای تعریف منابع درآمدی پایدار و مطمئن، فشار مالی بر چنین فعالیتهایی وارد میشود.
این اقتصاددان با تشریح وضعیت خردهفروشیها اظهار داشت: بسیاری از سوپرمارکتها یا در آستانه تعطیلی قرار دارند یا با کاهش شدید مشتری مواجهاند. مردم همچنان خرید میکنند، اما تعداد دفعات مراجعه برای خریدهای جزئی، مانند تهیه یک قالب پنیر، بهطور محسوسی کاهش یافته است. کاهش قدرت خرید، بهتدریج الگوی مصرف و سبک زندگی خانوارها را تغییر داده است.
وی در واکنش به اظهارات مطرحشده از سوی رئیس مجلس درباره افزایش مالیات بر ارزش افزوده برای پرمصرفها گفت: در ساختار اقتصادیای که با کمبود منابع مواجه است، چنین مدلی عملی نیست و در هیچیک از کشورهای جهان نیز تجربه نشده است. در تمام دنیا مالیات بر ارزش افزوده، چه در مناطق برخوردار و چه در مناطق کمبرخوردار، بهصورت یکسان اعمال میشود.
آرمان در بخش دیگری از این گفتوگو ضمن اشاره به اظهارات اخیر وزیر جهاد کشاورزی درباره واگذاری نفت به برخی نهادها برای واردات کالاهای اساسی گفت: قرار بر این است که نفت در اختیار نهادهای خاصی واردکننده خوراک دام و کالاهای اساسی قرار گیرد. این در حالی است که باید پرسید چرا کشوری مانند ایران نفت خام صادر کند و در مقابل گندم وارد کند؟
وی افزود: با توجه به وسعت جغرافیایی، تنوع اقلیمی و بهرهگیری از فناوریهای نوین که مصرف آب را کاهش داده و بهرهوری در هکتار را افزایش میدهد، ایران نباید برای تأمین خوراک دام به خارج وابسته باشد و میتواند این نیاز را در داخل تأمین کند
این اقتصاددان با تأکید بر اینکه مالیات بر ارزش افزوده در ذات خود ابزار شناخته شدهای در اقتصاد جهانی است، خاطرنشان کرد: در ایران به دلیل کاهش قدرت خرید و افت ارزش پول ملی، این ابزار به فشار مضاعفی بر خانوارها تبدیل شده است؛ در حالی که امکان تأمین منابع از مسیرهای دیگر نیز وجود داشت.
وی در ادامه به موضوع قیمت بنزین پرداخت و اظهار داشت: بهجای افزایش فشار مالیاتی، میتوان قیمت بنزین را منطقیسازی کرد. از نظر او، قابل قبول نیست که قیمت یک بطری آب معدنی ۲۵۰ یا ۳۰۰ سیسی چندین برابر و حتی تا ۱۰ برابر قیمت یک لیتر بنزین باشد.
آرمان در جمعبندی سخنان خود تصریح کرد: اگر دولت اعلام کند که قیمت بنزین اصلاح میشود اما در مقابل، ساخت مسکن، آزادراه و توسعه راهآهن را تضمین کند و مردم آثار آن را بهصورت ملموس ببینند، پذیرش اجتماعی افزایش خواهد یافت.
وی با انتقاد از وضعیت توسعه حملونقل ریلی کشور افزود: در حالی که در بسیاری از کشورها سرعت قطارها به بیش از ۵۰۰ کیلومتر در ساعت رسیده است، اعلام شده قطارهایی که در آینده در ایران ساخته میشوند حداکثر سرعتی معادل ۱۲۰ کیلومتر در ساعت خواهند داشت که میانگین آن حدود ۹۰ کیلومتر است.
به اعتقاد آرمان، همین مسئله سبب شده است که مردم از مسیر ریلی اصفهان ـ شیراز استقبال نکنند و سفر با خودروی شخصی یا اتوبوس را ترجیح دهند.
مالیات بر ارزش افزوده ابزاری رایج در اقتصادهای جهان است و در ذات خود پایهای غیرقانونی یا غیرمتعارف محسوب نمیشود اما اثربخشی آن به ۳ عامل ثبات اقتصادی، عدالت در بازتوزیع و اعتماد عمومی بستگی دارد. افزایش نرخ VAT به ۱۲ درصد در بودجه ۱۴۰۵، بیش از یک تغییر عددی ساده است؛ این اقدام آزمونی سرنوشتساز برای سیاستگذاری اقتصادی در شرایط رکود تورمی به شمار میرود؛ آزمونی که یا تورم را مهار میکند یا اقتصاد را به سمت ابرتورم سوق میدهد.
